Głośne i jawne

Pierwsza lesbijka...

Kiedy w 1972 roku piosenkarka folkowa Alix Dobkin zakochała się w przyjaciółce i natychmiast po tym zrobiła coming out (przed nią, jako biseksualistka, ujawniła się w 1970 roku Dusty Springfield), miała już na koncie występy u boku Boba Dylana i Janis Ian, małżeństwo z menadżerem muzycznym Samem Hoodem oraz kilkuletnią córkę. W 1973 roku Alix nagrała „Lavender Jane Loves Woman“ – pierwszą w historii płytę nagraną przez i dla lesbijek, na której znalazło się między innymi słynne „Lesbian Code“, gdzie przez ponad sześć minut wylicza słowa używane przez lesbijki do określania siebie, takie jak „członkini drużyny“, „rodzina“ czy „vagitarian“ („wagitarianka“) i „hasbien“ (gra słów „lesbian“ i „has been“ – ta, która kiedyś była lesbijką). Trudno przecenić rewolucyjny wpływ Alix na kształtowanie się lesbijskiej społeczności w czasach, kiedy homoseksualizm był na liście chorób, a w wielu „cywilizowanych krajach“ był uważany za przestępstwo. Dotąd jest nazywana „pierwszą lesbijką“, nadal koncertuje i prowadzi warsztaty o początkach kobiecego ruchu muzycznego, choć, jak sama mówi, w tej chwili sens jej życiu nadaje bycie babcią dwóch wspaniałych wnuków.

... i pierwsza wytwórnia płytowa

W 1973 roku grupa lesbijskich feministek z Waszyngtonu założyła pierwszą kobiecą wytwórnię płytową Olivia Records. Do ich inicjatywy chciała się przyłączyć między innymi Yoko Ono, jednak grzecznie jej odmówiono. Na pierwszej wydanej przez Olivię płycie znalazły się utwory dwóch lesbijek – Meg Christiansen i Chris Williamson. Wytwórnia istniała przez piętnaście lat i choć największe sukcesy przyniosły jej płyty folkowe, nie stroniła od promowania „muzyki świata“ czy latynoamerykańskiej. W 1988 roku, nie potrafiąc dostosować się do zmieniającego się rynku muzyki kobiecej, Olivia Records zakończyła działalność i przekształciła się w istniejącą do dziś lesbijską agencję turystyczną Olivia Travel.

Melissa, k.d., Sophie B. i Tracy

Jedną z artystek, której demo odrzuciła Olivia Records, była późniejsza zdobywczyni dwóch nagród Grammy, Oskara oraz trzech multiplatynowych, dwóch platynowych i dwóch złotych płyt Melissa Etheridge. Rozpoczęła swoją karierę od śpiewania w lesbijskich barach w Los Angeles. W 1986 roku podpisała kontrakt z Island Records, z którym nagrała do dziś dziesięć płyt. Jest nie tylko jedną z najbardziej znanych amerykańskich wokalistek i gitarzystek, ale również działaczką na rzecz praw osób homoseksualnych i walki z rakiem (w 2004 roku zachorowała na raka piersi). Melissa Etheridge zrobiła publiczny coming out w 1993 na wiecu w Triangle Ball, podczas którego lesbijki i geje świętowali wyborcze zwycięstwo Billa Clintona. Była związana z Julie Cypher (wcześniej żoną aktora Lou Diamonda Philipsa), z którą ma dwoje dzieci. Obecnie jest w związku ze znaną między innymi z serialu „The L Word“ aktorką Tammy Lynn Michaels, z którą ma bliźnięta.

Pierwszą osobą, która wbiegła na scenę w Triangle Ball, aby pogratulować Melissie coming outu, była kanadyjska piosenkarka, laureatka czterech nagród Grammy Kathryn Dawn Lang, lepiej znana jako k.d. lang. K.d. odkryła się rok wcześniej w wywiadzie dla magazynu „The Advocate“. W 1993 roku pojawiła się na okładce „Vanity Fair“ – siedziała na krześle fryzjerskim, podczas gdy stojąca za nią modelka Cindy Crawford „goliła“ ją za pomocą brzytwy. Wewnątrz numeru k.d. opowiadała o ostracyzmie, który spotkał ją w środowisku muzyków country po jej coming oucie, jak również na skutek jej zaangażowania w walkę o prawa zwierząt i „wojującego“ wegetarianizmu. K.d., oprócz nagrywania multiplatynowych płyt solowych, pracowała między innymi z Royem Orbisonem i Annie Lennox, nagrała też muzykę do filmu Gusa Van Santa „I kowbojki mogą marzyć“.

Melissa Etheridge znana jest również z licznych duetów, między innymi z Joss Stone, Bruce’em Springsteenem, Bono, Shakirą (zanim ta przefarbowała włosy na blond, straciła kilka kilogramów i stała się idolką nastolatków), Joan Osborne oraz Sophie B. Hawkins. Ta ostatnia – kojarzona zazwyczaj z wielkim przebojem „Damn I Wish I Was Your Lover“ (i zakazanym przez MTV teledyskiem do niego) z nagranego w 1992 roku debiutanckiego albumu „Tongues and Tails“ oraz z „As I Lay Me Down“ z drugiego albumu „Whaler“ (1994 r.) – jest jedną z najbardziej bezkompromisowych postaci amerykańskiej sceny muzycznej. Rozsierdziła swoją byłą wytwórnię Columbia Records (w 2001 roku założyła swoją własną wytwórnię Trumpet Swan Productions), pozując nago dla magazynu „Interview“ – poszło jednak nie o moralność, ale o wygląd, gdyż pozwoliła się sfotografować bez makijażu i nie wyszła zdaniem swoich mocodawców wystarczająco pięknie. Na ich zarzuty odpowiedziała w wywiadzie dla „Details“: „Kobiety, które pozują do zdjęć, zazwyczaj chcą wyglądać pięknie, seksownie, efektownie. Ja wyglądam jak krowa. Nie wyglądam, jakbym myślała, że jestem piękna, mam wspaniałe ciało i mogę kogoś podniecić. Tylko dlaczego kobiety zawsze muszą kogoś podniecać?“.

Sophie mówi o sobie, że ma tylko jedną sławną przyjaciółkę – aktorkę komediową Rosie O’Donnell (jawną lesbijkę). Jest biseksualna, ale nie lubi wszelkich kategoryzacji i woli określać się jako „omniseksualna“. Jest weganką i od lat angażuje się w walkę o prawa zwierząt. W ostatniej kampanii wyborczej w Stanach Zjednoczonych wsparła Hillary Clinton, nagrywając dla niej między innymi nową wersję swojego słynnego przeboju „Damn We Wish You Were President“. „Nie popieram Hillary dlatego, że jest ona kobietą, lecz dlatego, że ja nią jestem“ – napisała na swoim blogu.

Na publiczny coming out nigdy nie zdecydowała się inna znakomita gitarzystka i wokalistka Tracy Chapman. Tracy stała się znana szerszej publiczności w 1988 roku po nieoczekiwanym występie na stadionie Wembley w koncercie z okazji siedemdziesiątych urodzin Nelsona Mandeli. Nagrany w 1988 roku debiutancki album „Tracy Chapman“ zdobył status platynowej płyty i cztery nagrody Grammy. W 2008 roku wydała ósmą płytę „Our Bright Future“. Choć o jej tożsamości seksualnej opowiedziała dopiero zdobywczyni nagrody Pulitzera pisarka Alice Walker w wywiadzie dla „The Guardian“ w 2006 roku, określając ich związek mianem „pysznego, pięknego i wspaniałego“, sama Tracy, mimo iż chroni swoją prywatność, nigdy nie odżegnywała się od wspierania inicjatyw organizacji gejowsko-lesbijskich. Szczególnie zaangażowana jest w walkę z HIV.

Ani DiFranco

Urodzona w 1970 roku w Nowym Jorku Angela Maria DiFranco nie czekała, aż któraś wielka wytwórnia dostrzeże jej talent i zaproponuje kontrakt. W 1989 roku z kapitałem wielkości 50 dolarów założyła własną – Righteous Records (od 1994 roku Righteous Babe Records), w której wydała dotychczas 20 płyt studyjnych i 10 bootlegów. Do swojej niezależności od wielkich wytwórni powraca w kilku piosenkach, między w „The Million You Never Made“, „The Next Big Thing“ i „Napoleon“, w której sarkastycznie gratuluje anonimowemu przyjacielowi podpisania życiowego kontraktu (media spekulowały, że może chodzić o Suzanne Vega, ale obie zaprzeczyły).

Jej muzyka zazwyczaj klasyfikowana jest jako folk rock i rock alternatywny, jednak jedynie jej pierwsze płyty poddają się w miarę jednoznacznej kwalifikacji. Ani współpracowała między innymi z Prince’em, funko-soulowo-jazzowym muzykiem Marceo Parkerem i raperem Corey’em Parkerem, używa wielu instrumentów – od gitary akustycznej i instrumentów dętych („Little Plastic Castle“) po syntezatory w „Reprieve“ – i gra w różnych stylach. „Sercem muzyki folkowej nie jest gitara akustyczna“ – mówi. „Używam słowa ,folk’, mówiąc również o muzyce punkowej czy rapie. Chodzi o podejście, o świadomość jej spuścizny, o społeczność, którą tworzy. To muzyka, która daje głos różnym społecznościom i ich walce przeciw autorytetom“. Choć wiele piosenek Ani ma źródło w jej biografii, często są one również silnie polityczne, związane z bieżącymi kwestiami społecznymi jak rasizm, seksizm, przemoc seksualna, homofobia, prawa reprodukcyjne, bieda i wojna. Ta kombinacja kwestii osobistych z politycznymi jest w dużej mierze odpowiedzialna za wzrost jej popularności w połowie lat ‘90, podsycanej bardziej poprzez bezpośredni kontakt z fanami, niż przez mainstreamowe media.

Ani nie poprzestaje na nagrywaniu własnych płyt, wydaje i promuje również muzykę kilkunastu innych artystów, jak Bitch and Animal (lesbijska poetka i multiinstrumentalistka) i Toshi Reagon (soulowo-rockowa wokalistka i gitarzystka, jej utwór „How long“ znalazł się na ścieżce dźwiękowej do serialu „L word“, sama Toshi pojawia się również w ostatnim odcinku czwartej serii). Jej perkusistką jest Allison Miller, kompozytorka i piosenkarka eksperymentalna, obecnie pracująca z Erin McKeown nad debiutanckim albumem ich grupy Emma. Ani DiFranco założyła również fundację Righteous Babe, która wspiera kulturalne i polityczne organizacje ze Stanów Zjednoczonych. Jej prawdopodobnie najambitniejszym przedsięwzięciem była restauracja historycznego kościoła metodystów w Buffalo i przekształcenie go w halę koncertową, galerię i klub jazzowy.

Ani określa się jako osoba biseksualna i w swoich piosenkach pisze o miłości zarówno do kobiet, jak i mężczyzn. W 2006 roku urodziła córkę. Obecnie jest związana z Mike’em Napolitano, producentem jej płyty „Reprieve“.

Melissa Ferrick

Kiedy w 1991 roku dwudziestojednoletnia Melissa Ferrick wyruszyła w trasę z Morriseyem i krótko później podpisała kontrakt z Atlantic Records, wydawało się, że zyskanie przez nią statusu „gwiazdy“ to tylko kwestia czasu. W 1993 nagrała dobrze przyjęty debiutancki album „Massive Blur“ i zaliczyła trasę koncertową po Stanach Zjednoczonych i Europie, w 1995 wydała kolejną płytę – „Willing To Wait“, po czym Atlantic zerwał kontrakt, tłumacząc swoją decyzję zbyt słabą sprzedażą jej płyt. „Kiedy wydałam drugą płytę, postanowili się mnie pozbyć, ale nie zamierzali mi o tym powiedzieć“ – wspomina Melissa w wywiadzie dla „Express Night Out“. „Zaproponowano mi trasę po Europie, ale Atlantic odmówił sfinansowania jej, nawet gdy chciałam pojechać bez zespołu, i wspierania promocji płyty. Nigdy nie wydali jej w Europie“.

Po tej bolesnej przygodzie przeszła załamanie nerwowe. Jeszcze w trakcie trwania kontraktu z Atlantic przestała słuchać muzyki, zaczęła pić. Wytrzeźwiała w 1996 roku, dzięki wsparciu fanów i przyjaciół. Podpisała kontrakt z niezależną wytwórnią What Are Records?, z którą nagrała trzy płyty. W 2000 roku założyła własną wytwórnię Right On Records. Na pierwszym „własnym“ albumie „Valentine Heartache“ sama wykonuje wszystkie partie instrumentalne – grając między innymi na gitarze, perkusji i trąbce. Nagrany w 2008 roku album „Goodbye Youth“ jest ósmą płytą wydaną pod auspicjami Right On.

„Postaw ją na scenie i patrz, jak w kilka minut zdobywa rzeszę nowych, zaciekłych fanów. Robi to, po prostu będąc sobą: dziką i zabawną, szczerą i bezbronną, pełną pasji i rozbrykaną. A przede wszystkim, Ferrick świetnie zdaje sobie sprawę, że koncert, który się pamięta, musi się składać z tak wielu dawek energii i spontaniczności jak samo życie“ – czytamy w jednym z biogramów Melissy. Trudno się z tym nie zgodzić. Melissa Ferrick jest jedną z niewielu artystek, które uzbrojone jedynie w akustyczną gitarę potrafią podbić serca słuchaczy w przeciągu kilku sekund. Teksty jej piosenek są skrajnie osobiste – opowiada w nich o swojej miłości do kobiet, rozstaniach, problemach zdrowotnych, poglądach i pasjach. I choć jest nazywana piosenkarką folkową, myliłby się ten, kto spodziewałby się po niej spokojnej gitarowej muzyki (choć i takie piosenki nagrywa) – Melissa potrafi wydobyć ze swojej gitary akustycznej iście zeppelinowskie riffy, zagrać ostrego rocka, country, bluesa czy nawet stworzyć prawdziwą rockową symfonię.

Melissa daje ponad 150 koncertów rocznie, głównie w Stanach Zjednoczonych, zazwyczaj dla niewielkiej, kilkudziesięcioosobowej grupy fanów (głównie kobiet). Oprócz legendarnej atmosfery podczas koncertów – na których ponoć każdy, niezależnie od płci, rasy czy orientacji seksualnej – czuje się chciany i akceptowany (Melissa ma na prawym przedramieniu tatuaż „Acceptance is the answer“, którym streszcza swoje uczucia wobec fanów), dorobiła się rzeszy skrajnie oddanych fanów. Najwięksi z nich, określający się mianem „Ferrick Heads“, podróżują za nią od czasów jej pierwszych występów w nowojorskich kawiarniach po całych Stanach. I to właśnie oni sfinansowali nagranie jednego z jej albumów „In The Eyes Of Strangers“, kupując przez internet wersje demo piosenek, które miały się na nim znaleźć.

Marla Glen

Urodzona w 1960 roku w Chicago jazzmanka i bluesmanka Marla Glen jest córką bluesowego gitarzysty, wnuczką śpiewaka gospel. Jej mama przyjaźniła się z B.B. Kingiem. Glen miała zaledwie jedenaście lat, kiedy napisała piosenkę „Repertoire“, którą później umieściła na swojej drugiej płycie, multiplatynowej „Love and Respect“. Od 1998 roku mieszka w Niemczech, gdzie w 2004 roku zawarła związek z Sabriną Conley. Jej karierę zapoczątkowało zwycięstwo w sesji jammowej w Nowym Orleanie, za które została nagrodzona trasą koncertową po Francji, gdzie po raz pierwszy wystąpiła przed europejską publicznością. Zaoferowano jej pobyt we Francji, gdzie w 1993 roku nagrała swój debiutancki multiplatynowy album „This is Marla Glen“. Marla Glen to nie tylko wielki, głęboki głos i zaangażowane teksty piosenek. Jest znana również z zaangażowania w kwestie społeczne. Ostatnio oddaje się kwestii edukacji dzieci i została ogłoszona patronką Festiwalu Wiedzy, organizowanego przez hamburskie stowarzyszanie Edukacja bez Granic.

Kto jeszcze?

Otwartych lesbijek i biseksualistek w przemyśle muzycznym jest mnóstwo. Spośród nich warte przynajmniej wzmianki są folkowe gitarzystki i wokalistki Alix Olsen, Chris Pureka, Natalie Zukerman i Rose Cousins, multiinstrumentalistka Julie Wolf, kanadyjski duet Tegan and Sara czy amerykańskie Indigo Girls oraz grupa Gossip z jej charyzmatyczną wokalistką o wielkim głosie Beth Ditto. Jako ciekawostkę można dodać, że lesbijką okazała się być również Samantha Fox, która swoją popularność zbudowała na uwodzeniu heterosamców. Szkoda, że do dziś jedyną polską muzyczką, o której otwarcie mówi się i pisze, że była lesbijką, pozostaje Wanda Landowska, klawesynistka, kompozytorka i pianistka, która zmarła niemal pół wieku temu.

Dziękuję Marni, Brynie, Diane, Janice i Annie za zdjęcia do tekstu, rady i słowa wsparcia.


Ranking najlepszych piosenek rozstaniowych

Tracy Chapman „Sorry“
„Przepraszam“, „Wybacz mi“, „Kocham cię“ – czy to wszystko, czego nie potrafisz powiedzieć? Może gdybyś znalazła właściwe słowa we właściwym czasie, byłabyś moja. Proste słowa, prosta melodia – co więcej można zaśpiewać po rozstaniu?

Melissa Etheridge „Like The Way I Do“
Powiedz mi, czy ona cię kocha, tak jak ja, czy podnieca, pociąga i urzeka, powiedz, czy za tobą tęskni, istnieje tylko po to, aby cię całować, tak jak ja? Tę genialną piosenkę o zazdrości Melissa napisała ponoć po pijanemu, po tym, jak nie udało jej się poderwać pewnej barmanki. Jeszcze bardziej przekornym rozstaniowym utworem Melissy jest „You Can Sleep While I Drive“, w którym początkowe „Możesz spać, kiedy będę prowadzić“ zmienia na końcu znaczenie w „Możesz spać, kiedy odjadę“.

Ani DiFranco „Untouchable Face“
Ani brzmi wręcz słodko, gdy śpiewa „fuck you“. To jeden z tych refrenów, które jej fani uwielbiają śpiewać razem z nią na koncertach. Nie tęsknię za tym, aby cię znowu zobaczyć. Wyglądasz jak twoje zdjęcie zrobione z bardzo daleka. Czyż nie tak widzimy swoje byłe po tym, jak już przebolejemy ich stratę?

Melissa Ferrick „Nebraska“
Trudno wybrać najlepszą piosenkę artystki, która ma na koncie przynajmniej jeden rozstaniowy album („Valentine Heartache“), a na każdym albumie pewnie przynajmniej dwie rozstaniowe piosenki, ale chyba jednak „Nebraska“: Przykro mi to mówić, ale twoje ciało już ze mną nie współdziała. Sprawiasz, że robi mi się niedobrze, a ono wie, że leżę tutaj i próbuję zachować twarz, uśmiechając się, gdy moje serce wygląda jak po katastrofie.

k.d. lang „Busy Being Blue“
Mam czas w swoich rękach, czas, by robić plany, czas, by zmienić punkt widzenia, czas, by pójść na spacer i by siedzieć i rozmawiać, ale wiesz, jestem zbyt zajęta byciem smutną. I tyle, jeżeli chodzi o genialne rady naszych przyjaciół, by po rozstaniu zająć się czymkolwiek, byleby tylko nie myśleć o tym, co się stało.