Homoseksualizm w systemach prawnych państw europejskich do roku 2000 (2)

Ruch emancypacyjny gejów i lesbijek od wielu lat prowadzi kampanię na rzecz wprowadzenia zmian prawnych, które zakazałyby dyskryminacji ze względu na orientację seksualną i zrównałyby prawa osób homo i heteroseksualnych. Jednym z podnoszonych postulatów jest legalizacja związków osób tej samej płci, tak aby posiadały one takie same prawa i obowiązki, jakie posiadają osoby przeciwnej płci żyjące w małżeństwie lub konkubinacie.

Pierwszym państwem na świecie, które umożliwiło parom tej samej płci zarejestrowanie swojego związku była Dania, a uczyniła to w 1989 r. uchwalając ustawę o zarejestrowanym partnerstwie. W ślad Danii wkrótce potem poszli ustawodawcy innych państw Europy, a mianowicie:

Norwegia 1993,
Szwecja 1994,
Węgry - 1996
Holandia 1997,
Grenlandia - 1999,
Francja - 1999,.
Belgia 2000

Przyjęte w tych państwach rozwiązania prawne są do siebie bardzo zbliżone. Umożliwiają one zazwyczaj dwóm osobom tej samej płci możliwość rejestracji ich partnerstwa, poprzez co uzyskują prawie takie same prawa i obowiązki jak osoby przeciwnej płci w małżeństwie. Zasadnicze różnice pomiędzy małżeństwem a zarejestrowanym partnerstwem odnoszą się do trzech kwestii:

1) przysposobienie wspólne dzieci obcych nie jest możliwe,

2) sztuczne zapłodnienie nie jest możliwe dla kobiet pozostających w zarejestrowanym partnerstwie,

3) nie jest możliwy ślub kościelny, aczkolwiek w 1997 r. Duński Kościół ewangelicki postanowił udzielać błogosławieństw parom homoseksualnym. W tym samym roku takie samo postanowienie powziął Norweski Kościół ewangelicki[11]

Jeśli chodzi natomiast o same różnice w przyjętych w tych państwach rozwiązaniach prawnych to należy stwierdzić, iż najdalej idące jest w tej materii ustawodawstwo duńskie, które od 1999 r. umożliwiło partnerowi żyjącemu w zarejestrowanym partnerstwie przysposobienie dziecka drugiego partnera, chyba że, pochodzi ono z innego państwa. Ustawodawca holenderski natomiast umożliwił rejestrację partnerstwa również osobom płci przeciwnej. Warto tu również nadmienić, iż prawo holenderskie uznaje konkubinat par tej samej płci.

Szwedzki ustawodawca z kolei przewidział klauzulę mówiącą o tym, iż podobne zarejestrowane partnerstwo zawarte w innym państwie zostaje automatycznie uznane w Szwecji( podobnie jak ustawodawca duński). Prawo islandzkie natomiast daje zarejestrowanej parze możliwość sprawowania opieki nad dzieckiem.

We wszystkich państwach obowiązuje wymóg, iż przynajmniej jeden z partnerów musimy być obywatelem danego państwa i mieszkać w nim lub też w ( niektórych państwach) pochodzić z państwa o podobnym ustawodawstwie.

Sama procedura rejestracji partnerstwa, warunki i przeszkody rejestracji są bardzo zbliżone do tych jakie muszą spełnić heteroseksualni małżonkowie.[12]

PROCEDURA REJESTRACJI PARTNERSTWA NA PRZYKŁADZIE HOLANDII

Warunki rejestracji:

1) tylko z jedną osobą w tym samym czasie; osoba która już pozostaje w związku małżeńskim albo w zarejestrowanym partnerstwie nie może zarejestrować partnerstwa (przeszkoda bigamii),

2) wymóg pełnoletności - obaj partnerzy muszą mieć ukończone 18 lat, aczkolwiek nie jest to wymóg bezwzględny i istnieje od niego kilka wyjątków. Powołując się na ważne powody osoba niepełnoletnia może zarejestrować swoje partnerstwo pod warunkiem uzyskania zgody swoich rodziców lub opiekuna. Jeśli ten ostatni jest niezdolny lub niechętny do wyrażenia zgody niepełnoletni ma prawo zwrócić się do sądu o wydanie zgody,

3) ograniczenia dotyczą również osoby pozostającej pod kuratelą z powodu nadużywania alkoholu. W takim przypadku wymagana jest zgoda osoby sprawującej nadzór nad majątkiem, jeśli ta zaś odmówi osoba ta może zwrócić się do sądu o wydanie zgody. W przypadku natomiast osoby, która pozostaje pod kuratelą z powodu zaburzeń umysłowych zezwolenie sądu jest zawsze wymagane,

4) pokrewieństwo - rodzice i dzieci, dziadkowie i wnukowie oraz bracia i siostry nie mogą rejestrować partnerstwa ze sobą nawzajem. Jednym wyjątkiem jest rejestracja partnerstwa rodzeństwa, których pokrewieństwo powstało w wyniku przysposobienia, ale wymagana jest na to zgoda Ministra Sprawiedliwości. (przeszkoda pokrewieństwa).

5) obcokrajowcy muszą posiadać ważne prawo pobytu w postaci zezwolenia na pobyt stały lub tymczasowy.

Dwie osoby pragnące zarejestrować swoje partnerstwo muszą udać się do Urzędu Stanu Cywilnego i oświadczyć swoją wolę właściwemu urzędnikowi Muszą również przedłożyć dokumenty stwierdzające, iż brak jest przeszkód, które uniemożliwiałyby rejestrację. Wymagane mogą być takie dokumenty jak np. kopia aktu urodzenia, dowód zakończenia wcześniejszego małżeństwa lub zarejestrowanego partnerstwa, dokument stwierdzający zgodę rodziców osoby niepełnoletniej. Dokumenty te powinny być złożone w USC właściwym ze względu na miejsce zamieszkania jednego z partnerów, aczkolwiek prawo umożliwia również rejestrację partnerstwa w innej gminie niż ta, w której oni mieszkają.

Po upływie określonego terminu następuje rejestracja przypominająca tradycyjny ślub cywilny. Wymagani są świadkowie (przynajmniej dwóch, ale nie więcej jak czterech). Partnerzy składają w obecności świadków przed kierownikiem USC przysięgę, w której potwierdzają swoją zgodę na rejestrację partnerstwa. Następnie partnerzy i świadkowie podpisują akt notarialny stwierdzający zarejestrowanie partnerstwa.

PRAWA I OBOWIĄZKI PARTNERÓW

Rejestracja partnerstwa oznacza, iż obaj partnerzy nie tylko uzyskali nowe prawa, ale również i nowe obowiązki. Mają oni od tej chwili być dla siebie podporą, zobowiązani są do wzajemnego utrzymywania się finansowo. Od tego momentu łączy ich również wspólnota majątkowa, co oznacza, że dzielą nie tylko swoje posiadłości ale i długi. Podobnie jak w małżeństwie możliwe jest wyłączenie wspólności majątkowej w drodze zawarcia innej umowy majątkowej przed lub po zarejestrowaniu partnerstwa. Umowa taka musi zostać sporządzono w formie aktu notarialnego.

W niektórych sytuacjach wymagana jest również zgoda obu partnerów, do sytuacji takich zaliczyć można np. sprzedaż wspólnej własności.

W przypadku śmierci jednego z partnerów prawo do całego majątku przysługuje drugiemu. Reguły prawa podatkowego są takie same jak w małżeństwie.

Z dniem rejestracji kreują się stosunki rodzinne pomiędzy członkami rodziny jednego partnera z członkami rodziny drugiego, oznacza to, że krewny jednego partnera staje się powinowatym drugiego partnera w takim stopniu w jakim jest z nim spokrewniony pierwszy partner. Daje to pewne prawa np. prawo odmowy składania zeznań w sądzie.

USTANIE PARTNERSTWA

Zarejestrowane partnerstwo ustaje:

1) z chwilą śmierci jednego z partnerów,

2) za obopólną zgodą partnerów (bez ingerencji sądu),

W tym przypadku niezbędne jest sporządzenie odpowiedniego dokumentu z pomocą prawnika. Partnerzy muszą w nim stwierdzić trwały rozkład partnerstwa i wyrazić obopólną zgodę na jego rozwiązanie. Ponadto musi on zawierać regulacje w takiej dziedzinie jak podział majątku i długów, alimenty, mieszkanie. Prawnik przedkłada to w USC. Deklaracja musi być podpisana przez prawnika i obu partnerów. Partnerstwo kończy się tylko wtedy jeśli dokument ten zostanie złożony w USC.

3) w wyniku rozwiązania partnerstwa przez sąd

Pozew do sądu może być złożony przez obu partnerów. Procedury zaś są takie same jak w przypadku pozwu o rozwód heteroseksualnego małżeństwa. Wyrok sądu jest przesyłany do USC. Sąd może zasądzić alimenty na rzecz uboższego partnera.[13]

Nieco inne rozwiązania prawne przyjęto na Węgrzech i we Francji. Węgierski Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż przyjęta przez parlament ustawa, która jako „związek pomiędzy dorosłym mężczyzną i kobietą” jest niezgodna z konstytucją. W swoim orzeczeniu Trybunał stwierdził, iż „ Przeciwne ludzkiej godności. jest, iż prawo od mawia uznania par żyjących w ekonomicznym i emocjonalnym związku tylko z tego powodu, że są one tej samej płci ”. Orzekł również, iż „ cywilne małżeństwo pozostaje zamknięte dla par homoseksualnych. Konstytucja chroni instytucję cywilnego małżeństwa i definiuje je jako związek kobiety i mężczyzn”. Ostatecznie parlament węgierski w 1996 r. umożliwił parom gejowskim zawieranie umów cywilno-prawnych. Tym samym nadano parom gejowskim i lesbisjkim, które razem żyją i pozostają w relacjach seksualnych, takie same prawa jak małżonkom, z wyjątkiem adopcji dziecka. Węgry stały się pierwszym państwem w Europie Środkowo-Wschodniej, które posiada tego typu ustawodawstwo.[14]

Kolejnym państwem, które wprowadziło nieco inne rozwiązanie niż państwa Europy Północnej jest Francja. Ustawodawca francuski przewidział instytucję Paktu Solidarności Obywatelskiej (PACS), który może zostać zawarty pomiędzy dwiema osobami zarówno tej samej jak i przeciwnej płci. Ma on silniejsze umocowanie niż konkubinat, ale jednocześnie daje o wiele mniejsze prawa niż zarejestrowane partnerstwo w państwach Europy Północnej. Jedyną formalnością związaną z legalizacją związku jest złożenie w prefekturze deklaracji o wspólnym życiu. Rozwiązać umowę można przez podobną deklarację jednego z partnerów. Po trzech latach wspólnego związku obywatele żyjący w PACS mogą wspólnie się opodatkować i korzystać z większych ulg spadkowych. Pakt zapewnia przywileje ubezpieczeniowe partnerowi oraz pozwala na zachowanie mieszkania po śmierci jednej ze stron. Geje mogą też korzystać ze zwolnień lekarskich w celu opieki nad osobą chorą. PACS nie daje prawa do adopcji dzieci. Po długich zmaganiach z prawicową opozycją i protestami ze strony Kościoła katolickiego we Francji PACS został przyjęty przez Radę Konstytucyjną, a prezydent Republiki – Jaques Chiraque zapowiedział, że ustawę podpisze.[15]

Najskromniejsze rozwiązania w zakresie uregulowania sytuacji prawnej związków homoseksualnych przyjął parlament belgijski. Przyjęte w Belgii przepisy umożliwiają obu partnerom/partnerkom wspólne zadłużanie się, nabywanie dóbr i korzystanie zulg spadkowych. Przewiduje także zatrzymanie mieszkania po partnerze. Przepisy nie określają jednak warunków dziedziczenia i wychowania dzieci.[16]

Propozycję legalizacji związków partnerskich zostały przedstawione w następujących państwach europejskich:

1) Czechy,
2) Finlandia,
3) Niemcy,
4) Włochy,
5) Luksemburg,
6) Portugalia,
7) Słowenia,
8) Hiszpania,
9) Szwajcaria.

Można więc oczekiwać, iż w niedługim okresie w państwach tych również nastąpi legalizacja związków partnerskich.

Analizując proces przyjmowania nowych przepisów oraz zakres wprowadzonych przez nie praw i obowiązków partnerów (tej samej płci) względem siebie, należy stwierdzić, iż im dalej na południe Europy – tym skromniejszy charakter wprowadzanych przepisów i większe opory z ich wprowadzeniem – jedynym wyjątkiem w tym względzie są Węgry. Składają się na to cztery czynniki:

1) czynnik religijny – kraje skandynawskie, które jako pierwsze wprowadziły nowe prawo są krajami luterańskimi, którego stosunek względem osób homoseksualnych – w przeciwieństwie do krajów katolickich – coraz bardziej przychylny,

2) czynnik polityczny – walko o prawa mniejszości (narodowych, religijnych jak również seksualnych) zawsze była wkomponowana w programy partii lewicowych. Stąd też najłatwiej zmiany tego typu przychodzą w państwach, w których aktualnie rządząca większość jest lewicą,

3) działalność organizacji gejowskiej – im prężniej i solidarniej działają tym problemy ich są bardziej dostrzegane,

4) stopień tolerancji społecznej wobec mniejszości seksualnych

Przypisy

[11] zob. „Raport na koniec XX wieku” – INACZEJ
[12] zob. A Worldwide Summary by IGLHRC Recognition of gay & lesbian partnerships in Europe
[13] por. Broszura Ministerstwa Sprawiedliwości Holandii – „Registred Partnership”
[14] zob. ILGA – World Legal Survey – Hungary
[15] por. Ustawa nr 99-944 z 15 listopada 1999 r. dotycząca Paktu Solidarności Obywatelskiej (Journal Officiel Numéro 265 du 16 Novembre 1999).
[16] zob. INACZEJ 2/200 – S. Wróblewski - „Czy z obrączką nam do twarzy?” s. 7